Μερικές φορές είναι δύσκολο να εξηγηθούν οι αποτυχίες της αγοράς

bullΠολλές συζητήσεις για την οικονομική πολιτική εξελίσσονται κάπως έτσι: πρώτα, ένας οικονομολόγος ή πολιτικός σχολιαστής θα προτείνει μια κρατική παρέμβαση – μια αύξηση ελάχιστου μισθού, έναν φόρο στη ζάχαρη ή επιδοτήσεις για την ηλιακή ενέργεια.

Ένα άλλο άτομο, συνήθως κάποιος που τείνει περισσότερο υπέρ της ελεύθερης αγοράς, θα απαιτήσει να μάθει ποια ακριβώς αποτυχία της αγοράς δικαιολογεί την παρέμβαση. Μια αποτυχία της αγοράς, στη γλώσσα των οικονομικών, σημαίνει μια κατάσταση όπου οι ελεύθερες αγορές παράγουν σπάταλα αποτελέσματα. Εάν ο υποστηρικτής δεν παρουσιάσει μια θεωρία που να δικαιολογεί την πολιτική, ο επικριτής επικαλείται θρίαμβο. Εάν ο υποστηρικτής μπορεί να βρει μια θεωρία που φαίνεται να στηρίζει την παρέμβαση, ο επικριτής συνήθως θα κρίνει τις υποθέσεις της θεωρίας. Από τη στιγμή που οι περισσότερες οικονομικές θεωρίες είναι εξαιρετικά στυλιζαρισμένες και έχουν αμφίβολη δυνατότητα να ταιριάζουν στα γεγονότα, αυτό σημαίνει πως οι υποστηρικτές της ελεύθερης αγοράς επικαλούνται νίκη αρκετά συχνά.

Η απαίτηση επίδειξης μιας αποτυχίας της αγοράς δεν είναι δίκαιη, καθώς αποδίδει μεγάλο βάρος απόδειξης στους υποστηρικτές της παρέμβασης. Όμως είναι συχνά ρητορικά αποτελεσματική, λόγω δύο κοινωνιολογικών ιδιοτροπιών. Πρώτον, πολλοί άνθρωποι θεωρούν πως οι ελεύθερες αγορές είναι η φυσική κατάσταση των πραγμάτων. Η ροή και ο θόρυβος του επιχειρηματικού κόσμου μοιάζουν με ζούγκλα, ενώ η κρατική δράση φαίνεται ζορισμένη και τεχνητή. Οι κρατικές παρεμβάσεις μπορούν να μοιάζουν με ιατρικές διαδικασίες. Και φυσικά είναι λογικό οι γιατροί να διαγνώσουν πρώτα μία ασθένεια προτού ξεκινήσουν να συνταγογραφούν θεραπείες. Ο ιατρικός κανόνας πρώτα να μην κάνουμε κακό είναι σωστός, καθώς η φύση είχε εκατομμύρια χρόνια για να μετατρέψει το ανθρώπινο σώμα σε ένα αυτο-ρυθμιζόμενο σύστημα. Αυτή η αρχή έχει επίσης λογική για τις ανθρώπινες κοινωνίες που παρεμβαίνουν σε φυσικά περιβάλλοντα.

Όμως οι οικονομίες διαφέρουν από τα φυσικά οικοσυστήματα ή το ανθρώπινο σώμα. Ενώ τα τελευταία είναι αποτέλεσμα εξέλιξης, οι οικονομίες καθορίζονται από συστήματα κανόνων, κατασκευασμένων από ανθρώπινα όντα. Σε κάποιες περιπτώσεις, αυτά τα συστήματα φαίνεται να οδηγούν σε πολύ πλούτο και ευημερία – στις ΗΠΑ, την Ιαπωνία και μεγάλο μέρος της Ευρώπης, για παράδειγμα. Σε άλλες περιπτώσεις, σε πολλές φτωχές χώρες, οι αγορές είναι δυσλειτουργικές, ανεπαρκείς και δεν καταφέρνουν να παράγουν ανάπτυξη. Δεν μπορούμε πάντα να γνωρίζουμε γιατί.

Επειδή η οικονομία είναι σε μεγάλο βαθμό ανθρώπινο κατασκεύασμα, δεν υπάρχει κανένας λόγος να μην πιστεύουμε πως θα πρέπει συνεχώς να παρεμβαίνουμε και να προσπαθούμε να τη βελτιώσουμε. Σκεφτείτε την οικονομία σαν κάτι μεταξύ ζούγκλας και εργοστασίου – το δεύτερο είναι κάτι που σχεδόν πάντα επωφελείται από εκούσιες βελτιώσεις.

Η δεύτερη κοινωνιολογική ιδιορρυθμία πίσω από το επιχείρημα της ένδειξης της αποτυχίας της αγοράς είναι το επίμονο φετίχ του οικονομολογικού επαγγέλματος με τη θεωρία. Υπάρχει μια μεταβολή σε εξέλιξη από αυτό που ο οικονομολόγος εργασίας Ντέιβιντ Καρντ αποκαλεί μαθηματική φιλοσοφία προς μια σχολή που εστιάζει περισσότερο στα στοιχεία, όμως η θεωρία συνεχίζει να έχει μεγαλύτερα προνόμια και θέση στα οικονομικά απ’ ότι στις περισσότερες φυσικές επιστήμες. Η επιμονή στην επίκληση μιας θεωρίας μπορεί να είναι ενός είδους διαγωνισμός μέτρησης.

Στην πραγματικότητα, η οικονομική θεωρία υποδεικνύει πως οι αγορές στον πραγματικό κόσμο είναι πιθανότατα μια πυκνή συστάδα αποτυχιών αγοράς – ασύμμετρες πληροφορίες, περιορισμένη εκτελεστότητα των συμβολαίων, μη ολοκληρωμένες αγορές, εξωτερικότητες, δημόσια αγαθά και ανθρώπινος παραλογισμός. Συχνά, μία πολιτική χρειάζεται για να διορθώσει τις αποτυχίες μίας άλλης – ένα φαινόμενο που οι οικονομολόγοι αποκαλούν θεωρία του δεύτερου καλύτερου. Μπορεί να είναι πολιτικά πιο εύκολο να μπαλωθεί το σύστημα παρά να επιδιορθωθεί ολοκληρωτικά.

Όμως αυτές οι θεωρίες είναι συνήθως εξαιρετικά αφηρημένες. Για να βγουν τα μαθηματικά, οι οικονομολόγοι απλοποιούν τα μοντέλα τους τόσο πολύ που μπορεί να γίνει δύσκολο να χρησιμοποιηθούν οι θεωρίες σε συγκεκριμένες περιπτώσεις – καταλήγουν να μοιάζουν περισσότερο με παραβολές. Για αυτόν τον λόγο όταν οι υποστηρικτές της ελεύθερης αγοράς απαιτούν να δουν μια θεωρία που να υποστηρίζει μια συγκεκριμένη παρέμβαση στον πραγματικό κόσμο, ζητούν ουσιαστικά το αδύνατο.

Ίσως θα πρέπει λοιπόν να ελαχιστοποιήσουμε το επιχείρημα της επίδειξης της αποτυχίας της αγοράς. Μερικές φορές υπάρχουν πολιτικές που οι άνθρωποι έχουν δοκιμάσει στο παρελθόν, οι οποίες φαίνονται να δουλεύουν παρ’ ότι είναι δύσκολο να εξηγήσουμε ακριβώς γιατί. Η δημόσια εκπαίδευση είναι ένα καλό παράδειγμα. Δείχνει να κάνει τις οικονομίες πιο εύπορες, και οι περισσότεροι οικονομολόγοι τη στηρίζουν, όμως κανείς δεν μπορεί να υποδείξει γιατί η ελεύθερη αγορά δεν εκπαιδεύσει αρκετούς ανθρώπους από μόνη της. Η κατασκευή δρόμων είναι ένα άλλο παράδειγμα – δεν υπάρχει ουσιαστικά καμία χώρα με κυρίως ιδιωτικά υψηλής ποιότητας οδικά συστήματα, και οι οικονομολόγοι δυσκολεύονται να εξηγήσουν γιατί.

Γνωρίζουμε πως αυτές οι κρατικές παρεμβάσεις δουλεύουν. Το να καταλάβουμε γιατί δουλεύουν είναι ένας στόχος για το μέλλον. Όπως οι άνθρωποι που μασούσαν φλοιούς δέντρων για να ανακουφιστούν από τον πόνο πριν από την ανακάλυψη της ασπιρίνης, ή οι μηχανικοί που χρησιμοποιούσαν μπαταρίες ιονίων λιθίου χωρίς να καταλαβαίνουν τη φυσική πίσω από αυτές, μερικές φορές αποδίδει να αποδεχόμαστε τις ενδείξεις προτού να έχουμε μια σχετική θεωρία.  

back to top

MORE TO READ